Kaynak tdv islamansiklopedisi
SÂSÂNÎLER (الساسانيّون)
*226-651 yıllarında hüküm süren bir İran hânedanıdır ismini âteş muhafızı Sâsân’dan alır Partlar’ın son dönemlerinde ve Romalı Septimiusun Mezopotamya’yı işgal ettiği yıllarda Farslı Bâbek vilâyetleri birleştirir. Bâbek’in ölümüyle büyük oğlu Şâpûr, onun yerinede küçük oğlu Erdeşîr geçer Erdeşîr 224’te Hürmüzdegân’da Partlı Erdevân’ı yener 226 da İran’ın mutlak hükümdarı olarak taç giyerek “şâhânşâh”unvanını alır. *Erdeşir taç giydiği Partlar’ın başkenti Medâin’e yerleşir Devletin sınırları doğuda Kirman’a, batıda Elimais’e kadar genişler ve birçok şehir kurulur Erdeşîr 12 Nisan 240 da itibaren devleti oğlu Şâpûr ile birlikte idare etti. 242’de Şâpûr Baktriya ve Kuşan’ı ele geçirdi; batıda Roma’ya seferler düzenledi Antakya’yı yağmaladı İmparator Valerianus’u Edessa Urfa savaşında esir aldı. hiçbir Roma imparatoru bu utancı yaşamamıştı şapur zaferini taş kabartmalarla ölümsüzleştirdi. *Sasani Şâpûrun devletinde, çok farklı dinler vardı imparatorlukta Maniheizm’in benimsedi yerine oğlu I. Hürmüz bir yıl, sonra diğer oğlu Behram geçti insanları derisini yüzdürmek suretiyle öldürttü ve insanlara eziyet etti. II. Behram döneminde Romalılar başkent Medâin’i ele geçirdi Yukarı Mezopotamya ile Ermenistan’ı kendilerine bağladılar. II. Behram’ın oğlu III. Behram amcası Nirsih (293-302) tarafından tahttan indirildi.
*Nirsih, Ermenistan ve Mezopotamya’ya başarısız seferler yaptı Dicle nehrinin batısını Romalılar’a verdi. 302’de tahttan indirildi II. Hürmüz avlanırken bedevîler tarafından öldürüldü Araplar imparatorluğu yağmaladılar. asiller II. Hürmüz’ün büyük oğlunu öldürdüler, ikinci oğlunu kör ettiler, üçüncü oğlunu hapse attılar ve tahta bebek II. Şâpûr’u (309-379) oturttular. *II. Şâpûr olgunluk çağında idareyi aldı ve baş düşman Romaya seferler düzenledi kazandı. Bizans Hıristiyanlığı kabul etti Şâpûr karşıt tavır aldı. Sâsânîlerde en uzun tahtta kalan Şâpûrdu 379’da öldü Sâsânîler en güçlü dönemindeydi; doğudaki bizans ve roma ezilmiş, düşman kontrol altına alınmıştı.
*II. Şâpûr’un ardından tahttan indirilip öldürülen dört silik hükümdar vardı V. Behram (420-438) kardeşlerine üstünlük sağladı. Behrâm-ı Gûr adıyla bir destan vardır V. Behram, Sâsânî krallarının en meşhurudur V. Behram’ın yerine oğlu II. Yezdicerd tahta çıktı Bizanslılar’la anlaşarak Akhunları sürdü (443). 457’de tahta büyük oğlu Fîrûz çıktı; Akhunlar’a esir düştü (469) ve ağır şartlarda barışa razı oldu Akhunlar Doğu İran’ı yağmaladı Fîrûzun
ordusu yok edildi kendisi öldürüldü.
*Asiller firuzun yerine onun ykardeşi Belâş’ı geçirdi gözlerine mil çekilip tahttan indirildi ve yeğeni Kubâd tahta çıkdı I. Kubâd, Mezdek’in kurduğu, zengin servetlerini fakirlerle paylaşması gerektiğini savunan mezdekiyye mezhebine rağbet etti niyeti asillerin gücünü kırmaktı. karışıklıklar çıktı asiller tahttan indirildiboğlu Câmasb’ı (496-498) geçirdiler. *Kubâd Akhunlar’a sığındı; iki yıl sonra İran’a döndü. Câmasb savaşmadan tahtı bıraktı. Kubâd âsileri bertaraf etti Akhunlar’dan kurtulamadı Bizanslılar karşısında başarılı oldu. şehirler kurdu, vergi sistemini ve idareyi düzenledi, ülkeye huzur getirdi. Ölünce oğlu I. Hüsrev geçti (531-579). *Sâsânîlerin en meşhuru Enûşirvân askerî ve idarî reformlar yaptı.başarılı bir dış politika izledi. Bizans’la mücadele etti, Anadolu ve Suriye’deki şehirleri ele geçirdi. Eftalit topraklarını ilhak etti. Yemen’deki Habeş yönetimine karşı yardım isteyen Himyerîleri destekledi. Sâsânîler’in Güney Arabistan hâkimiyeti İslâm fetihlerine kadar devam etti Kırk sekiz yıllık iktidardan sonra 579’da ölen Hüsrev’in tahtına, annesi bir Türk olan kaynaklarda Türkzâde” lakabıyla anılan oğlu IV. Hürmüz çıktı.
|