Kaynak tdv islamansiklopedisi
SÂSÂNÎLER (الساسانيّون)
*4. Hürmüz türktü Ancak Sâsânî-Türk düşmanlığı son bulmadı savaşlar devam saltanatta ayaklanmalar çıktı 4.hüsrev ayaklanmalarda gözlerini ve tahtını kaybetti (590) Hürmüz’ün yerine geçen oğlu II. Hüsrev’in ilk on yılı,babasının kumandanı Behram’ın ve onun dayısı Bistâm’ın iç savaşa dönüştürdüğü isyanlarla geçti. 601’de iç savaştan galibiyetle çıkıp İran’da birliği sağladı
*Hüsrev, Behram’ın isyanında yardım gördüğü Bizans İmparatoru Mavrikios’un öldürülmesiyle onun halefi Phokas’a savaş açtı ve yendi. İmparator Herakleios ile savaştı 613’te Suriye’ye girip Dımaşk’ı işgal eden Sâsânîler Kudüs’ü zaptederek kutsal haçı ele geçirdiler ve Medâin’e götürdüler. 615’te Anadolu’ya akınlar başladı; 619’da Mısır işgal edildi. Bizans İmparatoru Herakleios, 622 de Anadolu toprakları ve İrmîniye bölgesini Sâsânî işgalinden kurtardı.*623’te Sâsânîler’in kutsal şehri Gence, Bizansa geçti ve buradaki Zerdüşt mâbedi tahrip edildi. II. Hüsrev şehirden kaçtı. 626’da hücuma geçen Sâsânîler, Anadolu’yu aşıp Kadıköy e ilerlediler. Avarlarca kuşatılan İstanbul’u Bizanslılar çok başarılı savundu. Avarların çekilmesiyle Sâsânîler Suriye’ye döndü. Hüsrev Herakleios’un kardeşi Theodoros tarafından yenilldi. Ninova da Sâsân ordusu kesin bir yenilgiye uğradı asırlardır süren Bizans-Sâsânî mücadelesi Bizans’ın üstünlüğüyle sonlandı
*Bızans imparatoru heraklios Ocak 628’de Hüsrev’in sığındığı Destgird’e girdi. Hüsrev aynı yıl başşehirde meydana gelen ayaklanmada öldürüldü. Hz. Peygamber, tebliğ mektupları gönderdiğinde Hüsrev’e de mektup göndermişti, hüsrev hakaretlerle mektubu yırttı efendimiz kisrâ mülkünün parçalanması için beddua etmiştir.
*II. Hüsrev’in ölümü sasanilerde kaos yarattı ve on dört yıl içerisinde on iki hükümdar tahta geçti
ikisi Hüsrev’in kızıydı 632’de asiller II. Hüsrev’in torunu olan çocuk yaştaki III. Yezdicerd’i tahta çıkardı ve ilk Arap akınları başladı. İslâm orduları Kādisiye 636 Nihâvend 642 savaşlarında Sâsânîler yenildiler son hükümdar III. Yezdicerd’i doğuya doğru çekildi topraklarını teslim etti 651 de düşmanları tarafından Merv’de öldürüldü Yezdicerd’in sülâlesi VIII. yüzyıla kadar Çin sarayında sürgün hayatı yaşadılar.*Sâsânîlerde başkan şehinşahtı. Kendisinde “fer” adı verilen ilâhî bir güce bu gücün Part hânedanından Sâsânîlere geçtiğine inanılırdı. Her hükümdarın kendine özgü bir tacı vardı otorite sarsıldığında yeni bir taç yaptırırdı Güçlü hükümdarlar haleflerini tayin eder rahipleri kabul eder. Şehzadeler taşraya vali gönderilir yönetme yeteneği tecrübe edilirdi.
*Sâsânî toplumu dört sınıftı Rahipler, askerler, kâtipler ve ayırım kesin hatlarla belliydi sınıflar arası geçiş mümkün değildi. Her sınıfın bürokratik bir yapısı vardı, her sınıfın temsilcisi o sınıfı divanda temsil ederdi.Mûbed-i mûbedân” denilen başrahip çok güçlüydü hükümdarlara taç giydirirdi. Askerlere büzürgân büyükler denilirdi. Doğrudan şehinşaha bağlı, iç işlerinde bağımsız olan büzürgânlar Part aşiretlerinden yeni topraklardaki ailelerden oluşurdu; *Sasanilerde en önemli makamlar büzürgan denilen Askerlere aitti. kendi gelirleriyle orduyu beslerdi Ortaçağdaki gibi zırhlı süvariler vardı. I. Hüsrev’ askere maaş bağladı En alt kademedeki “azadân” ağalara benziyordu ve İran toplumunun bel kemiğiydi
*Sâsânîlerde yahudiler ve hıristiyanlar da vardı Hıristiyanlığın Bizansta resmî dini olmasıyla Bizansa sempati gösteren hıristiyanlar dışlandı kötü muamele gördüler yahudiler de baskı altındaydı Sâsânî hâkimiyetindeki hıristiyanlar Nestûrî idi. Nestûrîlik 431’deki Efes Konsili’nde sapkın mezhep ilân edildi hıristiyanlık ile bağlarını kesen hiristianlar Sâsânîlerdeki konumları düzeldi müslüman devletlerde özellikle Abbâsî devlet teşkilâtında ve vergi sisteminde Sâsânîler’in etkisi çok sık görülür
|